“ลายคำ” ศิลปกรรมล้านนา ลวดลายที่ประดับตกแต่งสิ่งของเครื่องใช้ ด้วยทองคำเปลว

เทคนิคการทำลายคำล้านนา

โดย นายอณุสรณ์ บุญเรือง

     ลายคำ ในความหมายของงานพุทธศิลปกรรมล้านนา คือ ลวดลายที่ประดับตกแต่งสิ่งของเครื่องใช้ อาคารสถานที่ด้วยทองคำเปลว โดยปรากฏเป็นลวดลายสีทองบนพื้นสีแดงหรือดำ การประดับตกแต่งลายคำของล้านนานั้น มีวิธีการแบบที่ต่อเนื่องจากการฉลุแม่แบบหรือใช้วิธีการที่แตกต่างกันไปดังสามารถจำแนกได้ดังนี้

     วิธีการที่ 1 ฉลุแบบปิดทองคำเปลว เป็นวิธีการที่พบมากที่สุด โดยการเจาะฉลุลวดลายแม่แบบกระดาษตามความต้องการ แล้วนำไปวางทาบตรงส่วนที่ต้องการจะประดับตกแต่งลวดลาย แล้วปิดทองคำเปลวลงไปตามช่องที่ฉลุลวดลายนั้นตามต้องการ

     วิธีการที่ 2 ฉลุแบบปิดทองคำเปลวแล้วตัดเส้น เป็น กระบวนการที่ทำต่อเนื่องจากวิธีแรก แต่ตัดเส้นรอบและเพิ่มรายละเอียดของลวดลาย ทำให้ผลงานมีความละเอียด ประณีต คมชัดมากยิ่งขึ้น

     วิธีการที่ 3 ฉลุแบบปิดทองคำเปลวแล้วจารเส้น เป็นกระบวนการที่ต่อเนื่องจากวิธีแรกเช่นเดียวกัน แต่ใช้วิธีการเติมรายละเอียดของลวดลายที่มีความละเอียดมากกว่าการเขียนตัดเส้น โดยใช้เหล็กแหลมจารลวดลาย(ขูด ขีด) รายละเอียดต่าง ๆ สามารถที่จะทำได้มาก โดยจะสังเกตเห็นร่องรอยของการจารเส้นที่ซ้ำ ๆ กันหลายครั้ง

     วิธีการที่ 4 เขียนลายรดน้ำลงรักปิดทอง ซึ่งต้องอาศัยช่างที่ความชำนาญพิเศษเฉพาะด้าน และต้องใช้เวลาในการทำงาน เพราะต้องอาศัยความจัดเจนของการเขียนเส้นพู่กัน และการเตรียมการที่มีระเบียบแบบแผนเป็นขั้นตอนที่จะต้องทำตามลำดับก่อนหลัง และยุ่งยากสลับซับซ้อนมากกว่า

     การประดับตกแต่งลายคำล้านนานั้น มักจะปรากฏให้เห็นบนบานประตู หน้าต่าง ฝาผนังของโบสถ์ วิหาร หรือตู้พระไตรปิฎก หีบพระธรรม ไม้ประกับธัมม์ สิ่งของเครื่องใช้ต่างๆ ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นไม้สัก หรือปกสมุดข่อย ที่เป็นเนื้อกระดาษข่อยหรือกระดาษสา ลวดลายที่นำมาประดับตกแต่ง มีอยู่ 2 ลักษณะคือ ลวดลายที่ได้รับอิทธิพลจากช่างหลวงส่วนกลาง ลายในกลุ่มนี้ ได้แก่ ลวดลายที่เป็นลายกนกต่าง ๆ ส่วนลวดลายที่เป็นเอกลักษณ์เด่นชัดบ่งบอกถึงศิลปกรรมล้านนาโดยแท้ คือ ลวดลายกึ่งธรรมชาติ กึ่งประดิษฐ์ ซึ่งเป็นวิธีการของจิตรกรรมไทยแบบประเพณีผสมผสานกับแบบไทยใหญ่หรือพม่า เช่น ลวดลายดอกพุดตาน ผสมคละเคล้าตัวภาพสัตว์ รวมทั้งลวดลายที่ได้รับอิทธิพลจากจีน เช่น ภาพมังกร และหงส์ เป็นต้น

     ปัจจุบัน ด้วยวิวัฒนาการความทันสมัยต่าง ๆ ที่มีเข้ามาในสังคมนั้น ทำให้การรังสรรค์งานศิลปะมีความหลากหลายของการนำวัสดุอุปกรณ์ซึ่งสามารถประยุกต์ใช้ทดแทนวัสดุอุปกรณ์เดิมกรือการทำลายคำแบบดั้งเดิม
ที่นับวันจะหายากและมีราคาค่าใช้จ่ายสูงขึ้น อาทิ การใช้สีน้ำมัน หรือสีอะคริลิค เข้ามาแทนการใช้แผ่นทองคำเปลวโบราณที่นับวันมีราคาแพงตามราคาทองคำในท้องตลาด โดยสีดังกล่าวสามารถให้ความแวววาวมันงามคล้ายทองคำเปลวธรรมชาติได้เช่นกัน นอกจากนี้บทบาทการทำลวดลายคำล้านนาปัจจุบันนั้นก็มิได้จำกัดอยู่เฉพาะงานที่เป็นพุทธศิลป์อย่างเดียว หากแต่มีการนำมาประยุกต์ใช้กับงานประดับตกแต่งอาคารสถานที่ต่าง ๆ  อาทิ ผนังโรงแรม อาคารหน่วยงานราชการ  หรือการสร้างงานศิลปะบนวัสดุอื่น ๆ อีกมากมาย กลายมาเป็นเทคนิคการทำลายคำในรูแปบบศิลปะร่วมสมัยล้านนาประยุกต์ดังที่มีปรากฏให้เห็นมากมายในปัจจุบัน

ที่มา : กิจกรรมงานอนุรักษ์ โครงการจัดตั้งศูนย์ข้อมูลเอกสารโบราณและอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง
        สำนักศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราภัฏเชียงราย (26 ส.ค. 2564)

ดาวน์โหลดเอกสาร ได้ที่ เทคนิคการทำลายคำล้านนา

You may also like...